Corona en ondermijning

Corona en ondermijning

Biedt de Coronacrisis criminele weldoeners nieuwe kansen? We vroegen het Toine Spapens, hoogleraar criminologie van de Tilburg University. In dit artikel geeft hij antwoord op vragen als: wat zijn criminele weldoeners, wat zijn de risico’s en wat kun je doen om deze te verminderen? 

Lees verder voor het hele artikel!

Criminele weldoeners in de crisis
Spapens: ‘In de afgelopen weken zagen we leden van de Hells Angels chocolade en cadeaus afgeven bij het Wilhelmina Kinderziekenhuis in Utrecht. In Italië deelt de maffia voedsel uit in arme wijken in Napels en biedt ze ondersteuning aan bedrijven in financiële nood. In Brazilië stelden drugsbendes in de favela’s een lockdown in om de bewoners te beschermen, toen de overheid het virus niet erg serieus bleek te nemen. Allemaal voorbeelden van criminele weldoeners.’

Criminele weldoeners; de betekenis van het begrip
Spapens: ‘Het is goed het begrip ‘criminele weldoener’ wat verder toe te lichten. Het gaat om een crimineel die ‘maatschappelijk nuttige activiteiten onderneemt die (deels) worden gefinancierd met zwart geld of (mede) worden gebruikt om illegale inkomsten, status of andere voordelen te verwerven’. Uit het onderzoek naar criminele weldoeners (2018) bleek dat personen actief in de georganiseerde misdaad, witteboordencriminaliteit en motorbendes, ook volop betrokken zijn bij dit soort activiteiten. Daarvan lijkt ook nu, tijdens de coronacrisis, sprake.

Het risico: ze kopen zwijgzwaamheid en status
Spapens: ‘Uiteraard zijn er grote verschillen tussen landen waar maffia’s in bepaalde regio’s de dienst uitmaken en Nederland. Maffia’s vervullen al sinds jaar en dag de rol van een ‘alternatieve overheid’ wanneer de autoriteiten, door corruptie of een gebrek aan middelen, niet in staat zijn die taak goed te vervullen. In de sloppenwijken van Rio de Janeiro verzorgen drugsbendes al langer een soort van sociale zekerheid. Ze vergroten daarmee hun status en kopen er de loyaliteit en zwijgzaamheid van de bewoners mee. Op kleinere schaal zien we dat in Nederland terug bij ‘wijkkoningen’, die in sommige achterstandswijken en woonwagenkampen, eveneens optreden als alternatieve burgemeesters die bewoners helpen met hun problemen en andere leuke dingen voor de buurt regelen.’

Spapens benoemt hier een risico. Met het ‘bieden van oplossingen’ voor (kwetsbare) wijken en ondernemers vergroten criminele weldoeners hun aanzien en dwingen ze zwijgzaamheid af. Zoals het onderzoek zegt; ze krijgen lange tijd het voordeel van de twijfel. De consequentie is dat strafbare feiten niet worden gemeld en belastende verklaringen niet worden afgelegd. Daarmee wordt een succesvolle aanpak van ondermijnende criminaliteit bemoeilijkt.

Criminele weldoeners door cornacrisis deels minder zichtbaar
‘We zien dat criminele weldoeners in Nederland zich vooral richten op sponsoring van sportclubs en evenementen. Criminele motorbendes waren, voordat de meeste clubs verboden werden, sterk gericht op (gehandicapte) kinderen, waarvoor ze bijvoorbeeld tekenwedstrijden en toertochten organiseerden. Alles om een imago te projecteren van ‘stoere jongens met kleine hartjes’. Nu sportwedstrijden en evenementen voorlopig geen doorgang vinden, krijgen de meeste criminele weldoeners het lastiger om op die manier zichtbaar te zijn. Ze moeten zich wellicht ook zorgen gaan maken over hun eigen verdienmodellen, nu het uitgaansleven platligt en de grote festivals niet doorgaan.’

Risico bij 'hulp' aan financieel noodlijdende bedrijven
‘Het grootste risico in deze crisis is waarschijnlijk dat criminele weldoeners van de mogelijkheid gebruik maken om zich binnen te wurmen in financieel noodlijdend bedrijven. Dat zullen ze echter niet zozeer doen als weldoener, zoals ondernemers zullen merken’, vervolgt Spapens. Zo kennen we voorbeelden waarin noodlijdende (horeca)ondernemers steun aannemen van criminele weldoeners, die vervolgens het beheer van de horecaonderneming overnemen. Contracten met toeleveranciers moeten tegen erg ongunstige tarieven worden afgesloten, clubavonden van criminele motorbendes moeten worden toegestaan of crimineel geld moet worden witgewassen.  Spapens: ‘De georganiseerde misdaad bestaat uit opportunisten die in de gaten springen die de overheid laat vallen, of die door omstandigheden worden gecreëerd. Daarbij blijven ze doorgaans dichtbij activiteiten die ze kennen; het ligt niet voor de hand dat een criminele weldoener een noodlijdend operagezelschap gaat sponsoren. Welke nieuwe kansen zich aandienen voor criminele weldoeners hangt in belangrijke mate af van de vraag hoelang de huidige maatregelen nog noodzakelijk blijven en hoe diep de economische gevolgen ingrijpen. Het is zaak dat zowel de overheid als de samenleving daar alert op blijven”.

Wat kunnen we in MN doen aan dit probleem? Alertheid helpt
Het beeld dat Spapens schetst, onderstreept de noodzaak voor vele partijen om alert te zijn; alertheid gericht op ondernemingen die het financieel lastig hebben. Zij moeten gewaarschuwd worden tegen het risico van financiële steun door deze ‘weldoeners’. Van belang is daarom allereerst dat we ons als overheid en branche bewust zijn van de risico’s die ondernemers lopen. Zorg daarnaast dat toezichthouders en wijkagenten weten met welke ondernemers het slecht gaat. Zij lopen mogelijk een risico om financiële ‘hulp’ te krijgen van criminelen. Door iets simpels als een praatje maken met ondernemers kom je al veel te weten. Dit zorgt er ook voor dat de drempel voor ondernemers om bij gemeente of politie aan te geven dat ze benaderd zijn door criminelen, lager wordt.

Ook toepassing van de Wet Bibob biedt kansen
Daarnaast passen de meeste gemeenten in de regio Midden-Nederland de Wet Bibob in meer of mindere mate toe op bijvoorbeeld horecavergunning aanvragen. Doel van de Wet Bibob is de integriteit van o.a. vergunningaanvragers te toetsen. De verwachting is dat er in o.a. de horecasector, ook na het versoepelen dan wel opheffen van de coronamaatregelen, een aantal ondernemingen failliet gaat. Dat betekent nieuwe eigenaren en dus nieuwe vergunningaanvragen. Het helpt om als gemeente je Bibob-beleid op orde te hebben en te zorgen voor  voldoende capaciteit, kennis en ervaring om nieuwe (horeca) aanvragen te toetsen aan de Wet Bibob. RIEC Midden-Nederland biedt Bibob-expertise en ondersteunt graag bij een eventuele hulpvraag; contactpersoon is Cathrien van Bussel.

Overig ondermijningsnieuws
Wil je weten op welke manier criminele families succesvol kunnen worden aangepakt? En welke stappen voor verbetering daarin te maken zijn? Op donderdagmiddag 30 april is de online boekpresentatie ‘Interveniëren in criminele families’. Het boek is het resultaat van een onderzoek in opdracht van Politie & Wetenschap, uitgevoerd door EMMA. Meer informatie of direct aanmelden? Dat kan op deze website.

De Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) is een van de maatregelen van het kabinet om ondernemers te ondersteunen tijdens de coronacrisis. Eerder werd al de link getipt van de infographic over de Tozo-maatregelen van het RIEC-LIEC. De politie heeft nu voor alle gemeenten de rode vlaggen van deze maatregel in kaart gebracht. Hierin wordt een beeld geschetst van indicatoren die op fraude kunnen wijzen. De handreiking ‘Rode vlaggen bij aanvraag Tozo-regeling’ is hier voor gemeenten te downloaden.